Divanü Lügati’t-Türk Orijinali Nerede? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir Bakış
İstanbul’daki yoğun bir sabah trafiğinde, işe gitmek için otobüse bindiğimde, gözüme takılan ilk şey, yaşlı bir kadının sırtındaki ağırlık oldu. Üzerindeki ağır yük, genç bir kadının taşıyabileceği kadar hafif olsa da, yaşadığı fiziksel zorluklar gözle görünür hale gelmişti. O an, aklıma Divanü Lügati’t-Türk geldi. Birçok farklı açıdan anlamlar taşıyan, köklü bir kültür mirası olan bu eser, yalnızca dilsel bir zenginlik değil, aynı zamanda toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden de çok önemli soruları gündeme getiren bir eser. Ancak sorum şu: Divanü Lügati’t-Türk orijinali nerede? Bugün bu soruyu, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet açısından inceleyeceğiz.
Divanü Lügati’t-Türk: Bir Eserin Derinliklerine Yolculuk
İlk olarak, Divanü Lügati’t-Türk hakkında kısaca bir hatırlatma yapalım. 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud tarafından kaleme alınan bu eser, Türk dili, kültürü ve halklarının yaşam biçimlerine dair önemli bilgiler sunuyor. Ancak, her ne kadar bu eser tarihi açıdan önemli olsa da, sorumun özü: Divanü Lügati’t-Türk orijinali nerede? Bugün, bu önemli eserin orijinalinin hala kayıp olduğunu biliyoruz. Kaşgarlı Mahmud’un el yazması, farklı coğrafyalara yayılmasının ardından bir şekilde kaybolmuş ve hala bulunamamış. Bu kayıp, yalnızca bir eser değil, bir kültürün ve geçmişin kaybolmuş izleriyle ilgili de ciddi bir soru işareti oluşturuyor.
Günümüz Türkiye’sinde ise bu kaybolan eser üzerinden yapılan tartışmalar, yalnızca tarihi bir merakın ötesine geçiyor. Eserin kaybolması ve nihayetinde bir noktada “bulunamaması”, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet bağlamında derinleşen bir tartışmanın kapılarını aralıyor.
Toplumsal Cinsiyet ve Eserin Kayboluşu
İstanbul’da, farklı mahallelerde yürürken, bazen insanların gözüne çarpan bir şey olur: kadınların yükleri. Tabii ki bu fiziksel yüklerden bahsetmiyorum yalnızca. Kadınlar, aynı zamanda duygusal ve psikolojik yükleri de taşırlar. Kimi zaman bu yükler, kelimelere dökülemediği kadar ağır olabilir. İşte bu noktada, Divanü Lügati’t-Türk orijinalinin kaybolması, bir tür metafor halini alıyor. Eser, Osmanlı döneminden günümüze kadar, sadece dilin ve kültürün kaybolmuş izlerini değil, aynı zamanda bir zamanlar var olan toplumsal yapıyı da simgeliyor. Kadınların tarih boyunca seslerinin ne kadar bastırıldığı, toplumsal cinsiyet eşitsizliğini düşündüğümüzde, bu kaybolan eserin anlamı daha da derinleşiyor. Kaşgarlı Mahmud’un kelimelerindeki toplumsal yansımalar, bir anlamda günümüzde kadınların, gayrimüslimlerin ve farklı etnik kimliklerin de maruz kaldığı benzer baskıları temsil ediyor.
İstanbul’da çalışırken, mesai arkadaşlarımdan birinin bana söylediği bir şey hala kulaklarımda: “Kadınların iş hayatında, sürekli bir ‘görünürlük’ problemi var. Kadınlar ‘görülmek’ için savaşmak zorunda kalıyor.” Bunu söylerken, kadınların toplumda hem fiziksel hem de kelimelerle ifade edilen şekilde nasıl dışlanıp baskı altında tutulduğuna dair yaptığı gözlem beni oldukça etkiledi. Divanü Lügati’t-Türk’ün orijinalinin kaybolması da belki bu toplumsal baskıların bir yansımasıydı: Birçok kadının, tarihin derinliklerinden, kelimelerden ve kültürlerden silinmesi.
Çeşitlilik ve Kaybolan Eserin Anlamı
Bir sabah işe giderken otobüste karşılaştığım bir sahne vardı. Genç bir adam, sırtında çantasıyla, yanında ise yaşlı bir kadın vardı. Genç adam, kadına sürekli olarak saygısızca bir tavırla yaklaşıyordu. O an, insan çeşitliliği ve toplumun çok katmanlı yapısı hakkında düşündüm. Çeşitlilik, aslında toplumun sadece cinsiyet, etnik köken ya da yaş farkı ile değil, dil ve kültür farklarıyla da şekillenir. Divanü Lügati’t-Türk’ün kaybolmuş orijinali de tam olarak bu çeşitliliğin bir temsilidir. Hem Türklerin hem de onların etkileşimde olduğu diğer kültürlerin birleştiği bir dil hazinesini taşıyan eser, bir çeşitliliğin kaybolmuş bir simgesidir. Ancak günümüzdeki toplumsal çeşitlilik anlayışımız, sadece dil değil, aynı zamanda daha çok insana ait farklı kimliklerin kabulünü ve anlamını da kapsıyor.
Toplumsal çeşitliliği kutladığımız bu dönemde, bir yandan da Divanü Lügati’t-Türk gibi eserlerin orijinalinin kaybolmuş olması, o kültürün, o topluluğun sesini, varlığını kaybetmesine neden oluyor. Bunu yalnızca bir dil kaybı olarak görmek, çok dar bir bakış açısı olurdu. Bir halkın veya bir kimliğin silinmesi, sadece bir kültür mirasının kaybolması değil, aynı zamanda sosyal adaletin, eşitliğin ve görünürlüğün kaybolmasıdır.
Sosyal Adalet: Kaybolan Eser, Kaybolan Haklar
Şimdi, bu kaybolan eserle sosyal adalet arasındaki ilişkiyi düşünelim. İstanbul’da her gün gördüğüm farklı insanlar, genellikle hayatta haklarını aramayan, sessiz bir çoğunluğu oluşturuyor. Bu insanlar, kimliklerini ifade etmekte zorluk çekiyorlar; seslerini duyurabilmek için savaşmak zorundalar. Kadınlar, LGBT+ bireyler, farklı etnik kimliklerden gelen insanlar, her gün yalnızca dış dünyada değil, aynı zamanda kendi iç dünyalarında da mücadele ediyorlar. Divanü Lügati’t-Türk orijinalinin kaybolmuş olması, aslında bir halkın haklarının kaybolmuş olmasıyla paralellik taşıyor. Dil, insanın en önemli haklarından biridir. Bir toplumun dilini kaybetmesi, kimliğini kaybetmesidir. Tıpkı kaybolan bir kelimenin yerine koyduğumuz boşluklar gibi, kaybolan bir kültürün yerine de bir boşluk kalır.
Divanü Lügati’t-Türk ve Toplumsal Yansımaları
Divanü Lügati’t-Türk orijinalinin kaybolmuş olması, bugün bir toplumsal sorun halini almış olabilir. Çünkü bir kelimenin, bir kültürün kaybolması, onu yaşatan insanları da kaybetmek demektir. Bu kayıptan etkilenen sadece tarihçiler, akademisyenler ya da edebiyatçılar değildir. Bu kayıp, günümüzün farklı toplumsal kesimlerinden farklı insanları etkileyen bir kayıptır. Hangi kimlikten olursa olsun, toplumların seslerini bulabilmesi için önce birbirlerinin kültürel izlerini anlamaları gerekir. Divanü Lügati’t-Türk’ün kaybolmuş orijinalini ararken, bu kayıp aslında bizim kültürel ve toplumsal adalet arayışımızla iç içe geçmiş durumda.
Sonuç: Gelecek Nesillere Ses Vermek
Divanü Lügati’t-Türk orijinalinin kaybolması, sadece bir tarihsel olay değil, aynı zamanda toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet arasındaki ilişkileri de anlamamız için bir fırsattır. Bugün, sokaklarda ve ofislerde, daha adil ve eşit bir toplum için sesimizi yükseltirken, kaybolmuş kültürlerin, dillerin ve kimliklerin ardında bıraktığı boşlukları fark etmemiz gerekir. Belki de kaybolan her şeyin yerine, daha fazla eşitlik ve adalet koyabiliriz. Gelecek nesillere, sadece kelimeleri değil, anlamlarını da bırakmalıyız.