Kayseri’de Bir Sabah ve Kelimelerin Ağırlığı
Önerdiğimiz İçerik: Tavuk neyi simgeler ?
Soğuk pencere, sıcak bir defter
Kayseri’nin kışı hep biraz sert olur. Sabahları perdeyi araladığımda camın üzerinde ince bir buhar tabakası görürüm; sanki şehir gece boyunca nefesini tutmuş da sabaha kadar camın içine bir şeyler yazmış gibi. O sabah da farklı değildi. Elimde kahvem, masamda defterim vardı. Defterin kenarları kıvrılmış, sayfaları sararmaya yüz tutmuştu. Yıllardır yazdığım şeylerin ağırlığı sanki sayfalara değil, bana çökmüş gibiydi.
25 yaşındayım. Dışarıdan bakınca sıradan biriyim belki ama içimde durmadan konuşan, susmayan bir kalabalık var. En çok da kelimeler konuşuyor. Bazen bir kelimeye takılıyorum, günlerce peşini bırakmıyorum. O gün de öyle oldu.
Defterin ortasına bir soru yazdım:
“TDK kaçta kuruldu?”
Kalem elimde durdu. Bu kadar basit bir sorunun içimde neden bu kadar büyük bir boşluk açtığını anlamaya çalıştım. Sanki sadece bir saat değil de, bir dönemin kalbi eksikti.
İçimde büyüyen eksiklik hissi
Bazen insan bir soruyu gerçekten merak ettiği için değil, içindeki başka bir eksikliği örtmek için sorar. Ben o sabah bunu fark ettim. Kelimelerle aramda bir şeyler kırılmış gibiydi.
Annem mutfakta tıkırtılar yapıyordu. Kayseri’nin o kendine has sabah sesleri—uzaktan geçen minibüs, komşunun kapı açışı, kaloriferin hafif uğultusu—her şey normaldi ama ben normal değildim.
Telefonumu elime aldım. “TDK kaçta kuruldu?” yazdım. Basit bir bilgi arayışı gibi görünüyordu ama aslında içimdeki karmaşaya tutunacak bir dal arıyordum. Çünkü kelimeler bazen insanı büyütür, bazen de eksiltir.
O gün ben eksilmiştim.
TDK kaçta kuruldu? sorusunun peşine düşüş
Bir tarih değil, bir arayış
Ekranda beliren bilgiler çok netti: Türk Dil Kurumu, 12 Temmuz 1932 yılında kurulmuştu. Atatürk’ün öncülüğünde, Türk dilini araştırmak, geliştirmek ve sadeleştirmek amacıyla oluşturulmuştu. Kuruluş yeri ise Dolmabahçe Sarayı’ydı.
Ama beni asıl çarpan şey tarih değil, o sabahın “kaçta” olduğuna dair kesin bir cevabın olmamasıydı. İnsan bazen netlik arar. Saat gibi, dakika gibi, somut bir şey. Çünkü duygular bulanık olduğunda, zamanın net olması insanı biraz olsun rahatlatır.
Ama o an anladım ki bazı başlangıçların saati olmaz. Bazı başlangıçlar sadece bir “yazı” gibi değil, bir “uyanış” gibi olur.
Ben yine de içimde tekrar ettim:
“TDK kaçta kuruldu?”
Sanki bu soruyu tekrar ettikçe içimdeki dağınıklık biraz daha şekil alacaktı.
Bir cümlenin peşinde yürümek
Kütüphaneye gitmeye karar verdim. Kayseri’de soğuk havaya rağmen kütüphane hep sıcaktır; sadece kalorifer yüzünden değil, insanların sessizliği yüzünden de. Rafların arasında yürürken kitapların bana baktığını hissederim bazen. Sanki hepsi “neden bu kadar geç geldin?” der gibi.
Bir rafın önünde durdum. Dil tarihi kitapları… Parmaklarımı kitap sırtlarında gezdirdim. Türk Dil Kurumu’nun kuruluşu, dil devrimi, Atatürk’ün dil çalışmaları…
Her satırda başka bir şey hissettim. Bir yandan gurur, bir yandan garip bir yabancılık.
Dolmabahçe’ye uzanan bir dil hikâyesi
1932 yazında başlayan değişim
12 Temmuz 1932… Yazın ortası. İstanbul’da deniz kokusunun ağırlaştığı, sokakların ışıkla dolduğu bir zaman. Türk Dil Kurumu’nun kuruluşu o gün Dolmabahçe Sarayı’nda gerçekleşmişti. Atatürk’ün öncülüğünde yapılan bu adım, sadece bir kurumun doğuşu değil, bir milletin kendi diliyle yeniden tanışma çabasıydı.
Ben Kayseri’de, o sarayın ihtişamını hiç görmemiş bir genç olarak, o günü hayal etmeye çalıştım. Bir odada toplanmış insanlar… Kelimeler üzerine konuşuyorlar. Belki de “biz kimdik, nasıl konuşuyorduk, nasıl konuşacağız” soruları havada dolaşıyor.
İçimde garip bir şey oldu o an. Sanki ben de o masanın kenarında oturuyordum ama kimse beni görmüyordu.
TDK’nın kuruluşu bana bir tarih bilgisinden çok, bir “yeniden başlama cesareti” gibi geldi.
Kelimelerle kurulan bir ülke
Dil sadece konuşmak değilmiş. Bunu o gün daha iyi anladım. Dil, hatırlamakmış. Dil, kaybetmemekmiş.
TDK’nın kuruluş amacı da aslında buydu: Türkçeyi korumak, geliştirmek ve zenginleştirmek. Ama ben bunu sadece akademik bir bilgi gibi değil, sanki bir kalbin kendini yeniden bulma çabası gibi hissettim.
Çünkü ben de bazen kendi içimde kayboluyorum. Hangi kelimeyi seçersem daha “ben” olurum diye düşünüyorum.
Kayseri’de değişen kelimeler ve içimdeki boşluk
Ninemin dili ve kaybolan sesler
Aklıma ninem geldi. Kayseri ağzıyla konuşurdu. Bazı kelimeleri bugünkü Türkçeden farklı söylerdi. Çocukken çok normal gelirdi. Şimdi ise o kelimeleri hatırladıkça içimde tuhaf bir özlem oluşuyor.
“Evladım, şunu getir bakayım…” derdi. Sesinde bir sıcaklık vardı, kelimelerin içinde bir hayat.
Şimdi düşünüyorum da, TDK kurulmadan önce ve sonra değişen şey sadece kelimeler değil, seslerin duygusu da olmuş olabilir mi?
Belki de o yüzden “TDK kaçta kuruldu?” sorusu bende bu kadar yankı yaptı. Çünkü bu soru bir zamanı değil, bir kaybı hatırlatıyordu.
Kelimelerin içimde bıraktığı iz
Kütüphaneden çıkarken hava iyice soğumuştu. Ellerim cebimde yürüdüm. İnsanların yüzleri hızlıydı, herkes bir yerlere yetişiyordu. Ama benim içimde zaman daha yavaştı.
Kendi kendime düşündüm:
“Bir kurum kurulduğunda dil gerçekten değişir mi, yoksa insanlar mı değişir?”
Bu soru kafamda dönüp durdu.
TDK’nın 1932’de kurulmasıyla birlikte Türkçe’nin sadeleşmesi, yeni kelimelerin üretilmesi, eski kelimelerin unutulması… Bunların hepsi bir dönüşüm hikâyesi. Ama benim için bu hikâye aynı zamanda içsel bir dönüşüm gibi.
Çünkü ben de her gün biraz değişiyorum.
Geleceğe yazılan cümleler
Deftere geri dönüş
Akşam olduğunda tekrar masama oturdum. Defterim hâlâ açıktı. Sabah yazdığım soru sayfada duruyordu:
“TDK kaçta kuruldu?”
Bu kez cevabı yeniden yazmadım. Çünkü artık biliyordum ki bazı soruların cevabı saat değildir. Bazı sorular, insanın kendisini anlamasıdır.
Kalemi elime aldım ve altına şunu yazdım:
“12 Temmuz 1932’de başlayan şey, sadece bir kurum değilmiş. Bir dilin kendine yeniden bakmasıymış.”
İçimde hafif bir rahatlama oldu. Sanki gün boyu taşıdığım ağırlık biraz azalmıştı.
Kelimelerle barışmak
Dışarıda gece olmuştu. Kayseri’nin soğuğu tekrar kendini hissettiriyordu ama içimde farklı bir sıcaklık vardı.
Anladım ki kelimeler sadece bilgi taşımaz. Kelimeler insan taşır. İnsanların geçmişini, korkularını, umutlarını…
TDK’nın kuruluşu da benim için artık bir tarih sorusu değil. Bir başlangıcın, bir arayışın ve belki de bir kimlik mücadelesinin adı.
Defteri kapattım. Ama içimdeki yazı devam ediyordu.
Çünkü bazı sorular cevaplandığında bitmez. Sadece insanın içinde yeni bir cümleye dönüşür.